BEYİN NASIL KARAR VERİYOR VE SEÇİYOR?

BEYİN NASIL KARAR VERİYOR VE SEÇİYOR?
Günlük yaşamın içinde ne giyeceğimizden, nasıl bir yaşam seçeceğimize değin uzanan bir çok konuda karar veriyor ve seçimler yapıyoruz. Bu kararları nasıl verdiğimizi hiç merak ettiniz mi? Bazen çok kolay yapılıyormuş gibi gelen, bazen de çok zorlandığımız kararlar beynimizin karmaşık fonksiyonlarından biridir. Araştırmacılar, karar verme ve seçim yapma sürecinde beynin hangi bölgelerinin, nasıl çalıştığını öğrenmek için sürekli araştırma yapıyorlar. Sonuçlar; karar verme aşamasından önce beynin öğrenilmiş bilgileri, karara ilişkin riskleri ve ödülleri değerlendirdiğini ve sonra bir seçim yaptığımızı gösteriyor. Bu süreç, beynin en çok prefrontal bölge diye adlandırılan kısmında nöron denilen sinirler ile oluşuyor. Nöronlar daha önceki deneyimleri, bilgileri taşıyor ve görevli bölge bunları işleyerek karar vermemizi sağlıyor. Nöronlar bu deneyimleri taşırken, bazı nöronlar sadece olumsuz deneyimleri yansıtıyor. Bazıları ise ödüllendirici olanları dağıtıyor. Yani bilgiyi toplama ve işleme sürecinde birçok etken söz konusu oluyor. Ayrıca kararın sonucunda oluşacak risklerin ve ödüllerin, karar üzerinde büyük etkisi var.

KARAR VERMENİN ÖLÇÜTLERİ

Karar verirken en iyi yöntem, her seçeneğin elimizdeki ölçütlere göre değerlendirilmesidir. Buna göre bir sıralama yaparak seçim yapabiliriz. Kullanacağımız ölçütleri; isteklerimiz, beklentilerimiz, ihtiyaçlarımız, seçimin getireceği riskler ve yararlar belirler. Ne kadar çok ölçütü dikkate alırsak, en uygun, en doğru seçeneği bulmak ve doğru karar vermek mümkün olabilir. Ancak herkes bu yöntemi kullanıp, beyne işlemesi için bu kadar çok veri göndermez. Seçeneklerin özelliklerini değerlendirmek, yararlarını belirlemek yerine sadece olumsuz buldukları, istemedikleri şeyleri eleyerek karar vermeye çalışırlar. Bu tür kararların sonucu bazen yeterli olabilse de, çoğu kez tüm seçenekler iyi değerlendirilmediği için uygun kararlar olmayabilir.
Karar vermeyi etkileyen özelliklerden biri, deneyimlerimizle ya da duyduklarımızla yaptığımız genellemelerdir. Belli şeylerin kötü, yanlış, hatalı ya da iyi, doğru, düzgün olduğu gibi vardığımız yargılar bizi hep aynı kararları vermeye yöneltebilir. Ama bu tür kararlar tüm ön yargılar gibi yanlış sonuçlara yol açabilir. Hele de inançlarımızı, tahminlerimizi destekleyen şeyleri görüp, diğer gerçekleri göz ardı ederek verdiğimiz kararlar ciddi sorunlar yaratabilir.
Karar verme ölçütlerimizi birçok şeyi olduğu gibi çocukluktan başlayarak, ebeveynlerimizle özdeşim kurarak ve onları taklit ederek oluştururuz. Sonra özellikle ergenlik döneminde, başka etkilere daha açık olunur ve o etkilerle karar ölçütleri bir daha şekillenir. Beyin tüm bu süreç boyunca topladığı verileri, karar verme aşamasında ona yeni gönderdiğimiz bilgilerle sinir ağının içinde bir karara dönüştürür. Erişkin dönemde değişim daha zor ve azdır. Kısaca yaptıklarımızla çocuklarımıza nasıl model olduğumuz ve onları yeni verileri değerlendirebilen, tüm seçenekleri dikkate alabilen kişiler olarak yetiştirip yetiştiremediğimiz; onların da verdikleri kararları, yaptıkları seçimleri etkileyecektir.
Her kararın bir bedeli vardır. Uygun karar vermek, ödenecek bedeli belirler. Bu bedel bazen para, bazen birini kaybetmek, bazen de çok hayati bir konuda yanlış yapmak olur. Bazı konularda karar vermek çok daha kolaydır. Elinizdeki veriler bellidir ve sonuçlar çok önemli olmayabilir. O gün yiyeceğiniz yemeği seçmek gibi konularda, bu nedenle çok daha hızlı karar verilebilir. Ama daha yaşamsal konularda, elimizde yeterli bilgi yoksa ve yeni veriler aramayarak eski bilgilerimize göre karar vermeye çalışıyorsak yanlış kararlar artabilir.
Yarın tüm ülkede seçim var. Şehirlerimizi, ilçelerimizi, mahalleleri yönetecek olanları seçiyoruz. Elimizde birçok bilgi, veri var. Ön yargılarımızı, düşünmeden kolay bulduğumuzu seçmeyi bir yana bırakıp, birçok ölçütü değerlendirerek prefrontal kortekslerimize doğru girdileri yollayalım ki; hem çocuklara doğru modeller olabilelim hem de sonuçta bedelini hep birlikte ödeyeceğimiz kararlar ortaya çıkmasın.

Facebooktwitterlinkedin
Facebooktwitterrssyoutubeinstagram