Zeka gerilikleri

Dünyaya getirdiğiniz, geleceği için hayaller kurduğunuz çocuğunuzun bir sorunu olduğunu öğrenmek zordur. Öğrendikten sonra bununla baş etmek, savaşmak bazen daha zordur. Yine de bu gerçeği öğrenen ailelerin ilk sorusu “ne yapmaları gerektiği, neler yapılabileceği”dir.Fiziksel bir sorun varsa, konuyla ilgili daha gelişmiş tıp merkezlerine gitmek, ameliyat, tedavi ne gerekiyorsa, olanakları zorlayarak yapmaya çalışmak biraz olsun rahatlatıcı olabilir. Çocuğunuzun zeka gelişiminin yaşıtları gibi olmadığını öğrenmek zordur. Ama durumu tamamen değiştirmek için,yapılacak bir tedavi olmadığını öğrenmek daha zor olabilir. Bunun anlamı yapılacak hiç birşey olmadığı değildir. Sadece aradaki farkın yıllarla kapanamayacağı gerçeği ile yüzleşmektir. Nedir bu kadar önemsenen zeka?

Zekanın işlevlerini olduğu kadar, tanımını yapmakta karmaşıktır. Öğrenme, öğrenilenleri kullanabilme, çözüm bulma ve yeni durumlara uyum sağlayabilme yeteneği zekadır. O zaman ikinci bir soru çıkar karşımıza: zeka geriliği nedir ve neye göre belirlenir? Aslında tarif edilmeye çalışılan, gelişim döneminde olması gereken uyumsal bozukluklarla giden, olması gerekenin altındaki zeka işlevleridir. Bu kısıtlılık kişinin akademik ve sosyal alanına yansır. İletişim kurması, kendine bakımı, çalışması gelişim dönemine uygun gelişmemiştir. Doğumdan itibaren bu geriliği saptamak olanaklıdır. Çünkü zeka geriliğine bazı bedensel gerilikler de eşlik eder. Bebeğin başını tutması, oturması, emekleme ve yürümesinde olan gecikmeye, konuşma, tuvalet eğitimini geç alma gibi özellikler eşlik eder. Yinede bu evde kendi kendine konulabilecek bir tanı değildir. Bir çok başka sorunda benzer belirtiler olabilir ve bunun ayrımını ancak bir uzman yapabilir.

Zeka geriliği tanısı koymak için bazı ölçütler gerekir
– Ortalamanın önemli derecede altında zeka işlevselliği: Zeka testinde 70 ya da altında zeka bölümü olması

– İletişim, kendine bakım, ev yaşamı, toplumsal-kişiler arası beceriler, sağlanan olanakları kullanma, kendi kendini yönetip, yönlendirme, okulla ilgili beceriler, iş, boş zamanlar, sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde yetersizlik ya da bozukluk olması

– 18 yaşından önce başlamış olma

Bu ölçütlere göre tanımlanan zeka geriliğinin çeşitli düzeyleri vardır. Bu düzeyler testlerden alınan sonuçlara göre belirlenir ve her düzeyin yapabilecekleriyle yapamayacakları söylenebilir.

İleri derecede zeka geriliği: (Zeka bölümü düzeyi: 0 ile 20-25): Tam olarak bağımlıdırlar. Genellikle kurum bakımı gerektirirler. Ek bedensel sorunlarda sıktır.Büyüdükçe bazı motor gelişimleri olabilir. Sınırlı olarak kelime kullanabilirler.

Ağır zeka geriliği: (Zeka bölümü düzeyi: 20-25 ile 35-40): Konuşma az ve yetersiz,motor gelişim zayıftır. Bakım gerekir. Büyüdükçe konuşma ve ilişki kurma öğretilebilir. Yönlendirmeyle kendi gereksinimlerini karşılayabilirler.

Orta derecede zeka geriliği: (Zeka bölümü düzeyi: 35-40 ile 50-55): Konuşma ve ilişki kurma gelişebilir. Sosyal beceriler ve iş için eğitilebilirler. Çok fazla beceri gerektirmeyen işlerde çalışabilirler.

Hafif derecede zeka geriliği: (Zeka bölümü düzeyi: 50-55 ile 70): Gerilikleri azdır. Özel alt sınıflarda eğitim görebilirler. Destekle iş ve beceri eğitimi kazanabilirler. Yaşam olayları için desteğe gereksinim duyarlar.

Sınır ve donuk zeka: (Zeka bölümü düzeyi: 71-90) Ağır öğrenen çocuklar, özel eğitim gerekmez, geç kavrar, çabuk unuturlar. Bir kaç yıl geriden ama normal eğitim alabilirler.

Nedenler
Zeka geriliklerinin nedenlerini doğum öncesi, doğum sırası ve sonrası nedenler olarak ayırmak mümkündür. Doğum öncesi nedenler bazı kalıtsal sendromlardır. Ayrıca anne karnındaki bazı enfeksiyonlar zeka geriliğine neden olabilir. Gebelik sırasında enfeksiyon kapma, radyasyona maruz kalma, zor doğum nedeniyle bebeğin oksijensiz kalması çocuğun zeka gelişimini doğum sırasında olumsuz etkiler. Doğum sonrası geçirilen bazı hastalıklar (ağır boğmaca, kızamık, menenjit vb) da nedenlerdendir.

Tanı eğitimli psikologlar tarafından yapılan ve yorumlanan zeka testleriyle konulur. Yine de gözlemeden, öyküyü dinlemeden, klinik olarak değerlendirmeden sadece test sonuçları ile tanı koymak doğru değildir.

vNeler yapılmalı?
Çocuğumuza yardımcı olmanın ilk adımı, ne kadar zor olursa olsun onun yetersizliklerini kabullenmektir. Anacak kabullendiğimizde onu doğru yönlendirebilir ve gerçekten yardımcı olabiliriz. Öncelikle doğum öncesi ve doğum sırasında alınacak bazı tedbirler çocukların sorunlu olmasını engeller. Fenil ketanüri gibi bazı metabolik hastalıkların hemen teşhiş edilmesi ve gerekli tedavilerin yapılması zeka geriliğinden çocukları korur. Ama eğer koruyamazsak, gelişimine uygun, zeka düzeyine göre en iyi eğitimi vermek gerekir. Zaman zaman saldırgan, uyumsuz davranışları olabilir. O zamanlar davranış tedavileri, destekleyici tedaviler ve ilaç tedavileri gerekebilir.Her çocuk için yapılması gereken ve yapılabilecek birşeyler vardır. Onların için eğitim görebilecekleri okullara, ailelerinin bakamadıkları ya da olmadığı zamanlarda güvende olduğunu bildikleri bakım evlerine gereksinimleri var. Onlara acımak yerine, ülkemizde olmayan ama gerekli olan sistemlerin kurulmasına çalışmak gerekir. Bunları yapmak yerine illada acımak istiyorsanız, zeka geriliği olanlara değil, olan zekalarını kullanmayı beceremeyenlere ya da zekalarını gereksiz ve anlamsız şeylere harcayanlara acıyabilirsiniz.